تبیین چالش‌های حکمرانی هوشمند در مدیریت پسماند شهری با رویکرد تحلیل رفتارهای متقابل بازیگران

چکیده

مدیریت پسماند شهری در سال‌های اخیر از یک فرآیند اجرایی ساده به یک نظام پیچیده اجتماعی-فناورانه گذار کرده است که موفقیت آن بیش از هر چیز به کیفیت تعاملات میان بازیگران وابسته است. هدف اصلی این پژوهش، تبیین چالش‌های حکمرانی هوشمند در مدیریت پسماند شهری با تمرکز بر تحلیل رفتارهای متقابل ذی‌نفعان است. این تحقیق ازنظر هدف، بنیادی-کاربردی و ازنظر روش اجرا، کیفی با رویکرد تفسیری-اکتشافی است. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته عمیق با ۲۳ نفر از خبرگان و کنشگران کلیدی حوزه مدیریت پسماند که به روش نمونه‌گیری هدفمند و گلوله‌برفی انتخاب‌شده بودند، گردآوری شد. تحلیل داده‌ها در دو مرحله «تحلیل مضمون» برای شناسایی چالش‌ها و «مدل‌سازی ساختاری تفسیری (ISM)» برای تبیین روابط سلسله‌مراتبی میان آن‌ها انجام گرفت. یافته‌های تحلیل مضمون منجر به شناسایی ۵ مضمون فراگیر، ۱۵ مضمون سازمان‌دهنده و ۷۵ مضمون پایه شد. نتایج مدل‌سازی ساختاری نشان داد که چالش‌های حکمرانی هوشمند در پنج سطح سلسله‌مراتبی قرار دارند. «چالش‌های نهادی» (شامل ناهماهنگی سازمانی و ضعف چارچوب‌های سیاستی) در پایین‌ترین سطح مدل قرارگرفته و به‌عنوان ریشه و پیشران اصلی سایر مشکلات شناسایی شدند. در مقابل، «چالش‌های فناورانه» (مانند صوری بودن فناوری و ضعف داده‌محوری) در بالاترین سطح قرار گرفتند که نشان‌دهنده معلول بودن آن‌ها نسبت به عوامل نهادی و رفتاری است. نتایج تبیین می‌کند که ضعف در زیرساخت‌های نهادی مانع از تحقق «حکمرانی تعاملی» شده و این امر به نوبه خود «پیچیدگی رفتار بازیگران» (تعارض منافع و بی‌اعتمادی) و «محدودیت‌های اجتماعی» را تشدید می‌کند. درنهایت، این زنجیره علّی منجر به ناکارآمدی ابزارهای هوشمند در سطح شهر می‌گردد. بر این اساس، پیشنهاد می‌شود سیاست‌گذاران به‌جای تمرکز صرف بر ابزارهای فنی، بر اصلاح ساختارهای نهادی و بازتعریف روابط میان بازیگران رسمی و غیررسمی تمرکز کنند.