اثر ریسک ژئوپلیتیک بر نوسانات بازار بورس اوراق بهادار تهران: رویکردی هوشمندانه از مدل میداس – گارچ

چکیده

ریسک‌های ژئوپلیتیک به‌عنوان یکی از عوامل کلان محیط اقتصادی، نقش مهمی در شکل‌دهی رفتار بازارهای مالی ایفا می‌کنند. هدف این پژوهش بررسی تأثیر ریسک‌های ژئوپلیتیک جهانی و منطقه‌ای بر بازده و نوسانات بازار سرمایه ایران در بازه زمانی ۱۳۸۸ تا 1403 است. جامعه آماری تحقیق شامل کلیه شاخص‌های منتخب بازار بورس تهران و شاخص‌های بین‌المللی مرتبط با ریسک ژئوپلیتیک است و نمونه‌ها به‌صورت هدفمند انتخاب شده‌اند. برای تحلیل داده‌های با تواتر زمانی متفاوت، از مدل پیشرفته MIDAS–GARCH استفاده شده است. نتایج نشان داد که ریسک‌های ژئوپلیتیک جهانی و منطقه‌ای به‌طور معناداری نوسانات بازار بورس تهران را تحت تأثیر قرار دادند، در حالی که اثر مستقیمی بر سطح میانگین بازده شاخص‌ها مشاهده نشد. این امر حاکی از آن است که اثر ریسک ژئوپلیتیک بیشتر از مسیر روانی و انتظاری سرمایه‌گذاران و افزایش نااطمینانی بازار منتقل می‌شود تا از طریق تغییرات بنیادی در جریان نقدی شرکت‌ها. تحلیل‌های منطقه‌ای نشان داد که بازار سرمایه ایران نسبت به ریسک‌های ژئوپلیتیک همسایگان نزدیک (مانند ترکیه، عربستان، اوکراین و روسیه) حساس‌تر است، در حالی که ریسک‌های جهانی اثر کمتری بر بازده و نوسان دارند. همچنین، شاخص هم‌وزن بورس در مقایسه با شاخص کل مقاومت بیشتری در برابر شوک‌های ژئوپلیتیک نشان می‌دهد و اثر نوسان ناشی از این ریسک‌ها بر شرکت‌های بزرگ صادرات‌محور تا حدی با افزایش نرخ ارز تعدیل می‌شود. یافته‌ها اهمیت توسعه ابزارهای پوشش ریسک، تقویت نظام پایش ریسک‌های ژئوپلیتیک و حمایت از صنایع حساس و شرکت‌های کوچک و متوسط برای مدیریت بهینه نوسانات بازار سرمایه را برجسته می‌کند.