طراحی چارچوب بومی پارلمان هوشمند برای مجلس شورای اسلامی ایران در پرتو تجارب پارلمان‌های دیجیتال

چکیده

تحول دیجیتال، فرصت‌های نوینی را در نهادهای تقنینی ایجاد کرده و مفهوم «پارلمان هوشمند» را به‌عنوان الگویی نوین در حکمرانی قانون‌گذاری مطرح کرده است. این مفهوم فراتر از دیجیتال‌سازی ابزاری، به تصمیم‌سازی داده‌محور، شفافیت بیش‌تر و پاسخ‌گویی مؤثرتر اشاره دارد. پژوهش حاضر با هدف طراحی چارچوبی بومی برای تحقق پارلمان هوشمند در ایران، با رویکرد کیفی، تحلیل تطبیقی تجارب کشورهای پیشرو مانند استونی و نیوزیلند و نیز بررسی نظام‌مند وضعیت موجود مجلس شورای اسلامی ایران را در دستور کار قرار داده است.

یافته‌ها بر اساس روش تحلیل مضمون، پنج مؤلفه کلیدی را برای تحقق پارلمان هوشمند شناسایی کرده‌اند: زیرساخت فناورانه، حکمرانی داده و شفافیت الگوریتمی، مشارکت الکترونیکی شهروندان، نوسازی نهادی و یادگیری سیاستی. بر این اساس، مدلی پنج‌لایه و مرحله‌مند طراحی شد که با تلفیق چارچوب سیستمی تحلیل سیاست‌گذاری و مدل بلوغ دیجیتال نهادی، با شرایط فرهنگی، حقوقی و فنی ایران انطباق‌پذیر است. این مدل، تحول در مجلس را نه‌فقط به‌مثابه تغییر فناورانه، بلکه به‌عنوان فرآیندی نهادی، فرهنگی و تعاملی فهم می‌کند.

این پژوهش با تأکید بر خلأهای موجود در زیرساخت‌های فناورانه، نظام حکمرانی داده، شفافیت و مشارکت عمومی در مجلس ایران، توصیه‌های راهبردی نظیر تدوین سند تحول دیجیتال مجلس، تصویب قانون حاکمیت داده و شفافیت الگوریتمی، ایجاد مراکز نوآوری تقنینی و توسعه پلتفرم‌های مشارکتی مردمی را ارائه می‌کند. مطالعه حاضر می‌کوشد با تلفیق نظریه‌های حکمرانی دیجیتال، شفافیت الگوریتمی و نوسازی نهادی، زمینه‌ای نظری و عملی برای گذار به قانون‌گذاری هوشمند، داده‌محور و مشارکتی در ایران فراهم سازد.